Erdi Aroa

Erdi Aroan lanbide ezberdinetako pertsonak biltzen ziren gremioetan,

beti ere errege baten babesean gazteluaren harresiak gertu zituztela.

ERDI AROA

Erdi Aroa Europako historiako aro bat da, Antzinaroaren ondorengoa eta Aro Modernoaren aurrekoa. Gutxi gorabehera V. mendetik XV. menderainoko tartea hartzen du, zehazkiago abiapuntutzat 476 urtea hartu ohi da, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren desagerpenarekin, eta amaieratzat Konstantinoplaren erorialdia eta Ehun Urteko Gerraren amaiera 1453an edota Kolon Ameriketara iristea 1492 urtean. Erdi Aroaren baitan historialariek beste azpiaro batzuk —Goi Erdi Aroa, Tarteko Erdi Aroa eta Behe Erdi Aroa— bereizi dituzte. Erdi Aroan, aldaketa ugari gertatu ziren politika, kultura eta ekonomia arloetan. Egungo Europako hainbat estatuk oinarriak aro honetan dauzkate, muga politikoak garai gatazkatsu honetako leinu eta armaden garaipenen ondorioa baitziren.

Erdi Aroko 3 estamendu edo talde nagusiak hauek ziren:

• Nobleak: erregeak, printzipeak eta kondeak. Hauek babesteko soldaduak zeuden.
• Kleroa: apaizak eta monjak. Hauek erlijioa zabaldu zuten (Kristauak, musulmanak ... ).
• Herri xehea: merkatariak aberatsak ziren, eta nekazariak eta abeltzainak pobreak.

Erregeek Erdi Aroan gizartearen aginte osoa edo absolutoa zuten.

Erlijioak Erdi Aroan indar haundia zuen; 

Kleroak edo apaizek herritarren bizitza baldintzatzen zutelarik.

Nekazariak Erdi Aroan erregearentzat eta apaizentzat (kleroa) lan egiten zuten.

Erdi Aroko Mendebaldea

Mendebaldea esatean, Erdi Aroan, lekua baino areago, zibilizazioa adierazi nahi da. Mendebaldea Erromako kristautasunaren eremua da, latina erlijio hizkuntza duena. Mendebaldeko Europarekin bat egin lezake (nahiz eta Europa hitza bera Pizkundearen aurretik oso gutxitan erabili zen), Mendebaldeko Erromatar Inperioarekin guztiz bat egin gabe. Ekialdeko mugak lausoak ziren, eta aroan zehar mugitu ziren. Ekialdeko Zismaren ostean (1054) batik bat, Mendebaldea eta Bizantziar Inperioa bereizi ziren, zio politikoengatik, erlijiosoengatik baino areago. Banantze horrek kristautasunaren lehenengo bi adarrak, eliza katolikoa eta ortodoxoa, ekarri zituen. Haustura 1204an areagotu zen, Konstantinopla bizantziar hiriburua gurutzatuek hartutakoan IV. Gurutzadan.

Hortaz, Mendebaldea, Erdi Aroan, erromatar kristautasunarekin dago lotuta ezinbestez. Gerra eta misioak zirela kausa, Erdi Aroan zehar hedatu zen eremu hori Europan bertan. XVI. mendean, kontinente zaharretik kanpora ere zabaldu zen egin ziren aurkikuntza handiak zirela eta (Amerika, Indiarako bidea...). Hala eta guztiz ere, Erdi Aroko mendebalde hori ez zen guztiz batutako kultura eremua. Izan ere, hizkuntza- eta politika-bereizketa ugari egon bazeuden, inperioa ezartzeko saioak gorabehera. Gainera, latinetik eratorritako hizkuntzak garai honetan garatu ziren. XVI. mendean, protestantismoaren sorrerarekin, batasun erlijiosoa ere hautsi zen.

Zibilizazio hartan, gizarteak piramide bat osatzen zuen. Behean, nekazariak zeuden, populazioaren %90. Erpinean, erregea zegoen. Erdian, bi adar antzeman daitezke: noblezia eta apaizteria. Bien goiko aldean, printzea eta apezpikua zeuden hurrenez hurren. Printzearen azpian, baroiak, beheko noblezia (infantzoiak, jauntxoak) eta lur-jabeak.

Kristautasuna

Arkitektura erromanikoa, Goi Erdi Aro amaieran garatu zen estiloa (Eunate, 1170 inguru)

Kristautasuna Erdi Aroko historiaren bihotzean datza. Izan ere, garai honetako pentsamoldea markatzen du zeharo. Erromako Aita Santuaren inguruan antolatuta, Mendebaldeko Erdi Aroko mugak eta mundu kristau katolikoenak bat dira.

Elizaren antolakuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatar Inperioaren garaian (Milango ediktuaren bidez, 313an, kristauek gurtzeko askatasuna lortu zuten) Estatuko erlijio bihurtuta, kristautasuna Europan zehar Erdi Aroko lehenengo mendeetan hedatu zen. Erlijioaren zabalkuntzarekin batera, elizaren hierarkia ere eraikitzen joan zen, Aita Santuaren inguruan. Elizaren burua izanik, Erromako apezpikua Mendebaldeko botere nagusienetakoa zen, haren autoritate espirituala Petri apostoluaren ondorengotzan oinarritzen baita.

Bilakaera hau motela izan zen (V. mendetik XIII. mendera), dena den, eta oztopo andana gainditu behar izan zituen. Lehenik eta behin, Elizako dogmak kontzilioetan finkatzen ziren, eta, horretarako, denbora igarotzea beharrezkoa zen. Izan ere, zenbait dogma ez onartzerakoan, heresiak sortzen ziren, Elizaren ustetan, desagertu beharrekoak, onartutako sinesmen aitormena nagusi zedin. Horietako bat bisigodoen arrianismoa izan zen, zeinek Iberiar penintsulan VII. mendera arte iraun zuen.

Horretaz gain, Bizantzioko Elizaren gainean gailendu behar izan zuen Erromako Elizak. Mendebaldeko Erromatar Inperioaren desagerpenarekin, askoz boteretsuago suertatu zen zutik zirauen Inperioaren hiriburuko eliza, Bizantziokoa hain zuzen ere; eta ez zen Erromarenganako mendekotasunik onartzeko prest agertu. Onartzekotan, berdinen arteko maila handixegoa aitortuko zion Erromari. Nolanahi ere, bizantziarren ikonoklasiaren krisialdiarekin (726–843), Erromako elizak gero eta autoritate gehiago lortu zuen ekialdekoen aurrean. Ekialdeko Zisma gertatzerakoan (1054an Erromako Aita Santuak eta Bizantzioko Patriarkak elkar eskumikatu zuten) norbanakoen aginte-eremua argi ezarri zen.

Hori bezain garrantzitsua liturgia bakarra ezartzeko auzia da. Izan ere, tokian tokiko elizak bere usadioak zituen ekitaldi kristauak ospatzerakoan. Irlandako liturgiak Pazkoa beste data batean kokatzen zuen, eta Britainia Handian ere eragin handia izan zuen Whitbyko sinodora arte (664). Kristautasuna hedatu ahala (batik bat erresuma anglo-saxoietan eta frankoen artean), Erroma saiatu zen Elizako ohitura orok bat egin zezan, besteak beste, bere nagusitasuna bermatzeko.

Elizak beste oztopo bat botere laikoetan topatu zuen, Aita Santuaren eraginari aurre egin baitzioten, nork bestearen aferetan eskua sartu nahi baitzuen bere kasa zuzentzeko. Esaterako, lonbartar erregeek Erroma azpiratu nahi zuten. Hori zela eta, Aita Santuak Karolingiarrengana zuzendu ziren laguntza eskean VIII. mendearen erdialdean. Elkarrenganako laguntza honen ondorioz, mendebaldean inperioa sortu zen berriro Karlos Handiarekin (800). Hala ere, Enperadorearen eta Aita Santuaren paperak ez zeuden zehaztuta. Hastapenean, Aita Santuaren eraginaren kalterako izan zen, baina geroago enperadore titulua desagertu egin zen, hain ahulduta zegoen eta. X., XI. eta XII. mendeetan elizaren barnean hainbat erreforma egin ondoren, indartu zen Aita Santuaren papera. Inbestiduren Auzia deritzon prozesuan, germaniar Enperadoreari aurre egin zion. XIII. mendean, botere erlijiosoa gailendu zen, hein handi batean eskumikatzeko gaitasunari esker, baita gurutzadak eta lortutako benetako boterea eta aberastasuna zirela-eta ere. Inozentzio III.ak, bere agintaldian (1198–1216), abian jarri zituen Dictatus Papae izeneko buldan ezarritako printzipioak (1075), pontifize-teokrazia zeritzona, alegia.

Europaren kristautzea

Klovisen bataioa. Eliza eta frankoen arteko ituna ezarri zen honela.

Ebanjelioetako apostoluen ereduari begira, irizpide katolikoen arabera, «lurreko mugetaraino» hedatu behar du Elizak, fedeak batzen duen erakundeak. Horretarako, Erdi Aroan bi modu erabili ziren; alde batetik, era bakezalea eta espirituala, predikazioa, gizabanakoen borondatezko konbertsioa; beste aldetik, ordea, era bortitza eta borrokazalea, Germanian gertatu zen bezala, non kristautzeko prozesua frankoen konkisten eskutik joan zen.

Goi Erdi Aroan, Erromak, ahal zuenean, babestutako misiolarien lanak bi helburu nagusi zituen, kristautzeari dagokionez. Lehenengoa herri baten elitea edo buru nagusia konbertitzea zen, honek herriaren gainerakoak kristautzeko egundoko babesa ekarriko liekeelakoan. Honen eredua frankoen kristautzea izango litzateke, haren erregea Klovisek 496an edo 498an kristautasun erlijioa hartu zuenean (kristautu zen lehen errege germaniar paganoa). Bigarrena, nagusien azpian zeuden jende xeheei Kristoren mezua helaraztea izango litzateke, neurtzen zailagoa den prozesua (ez dago ahazterik «paganus» landetan bizi denari izendatzen zitzaion latinez). Apaiz askoren lana izan zen, eta haietako batzuk ezagunak dira: San Kolonbano Galian, San Agustin Canterburykoa Kent eskualdean, edo San Bonifazio Frisian.

Antzinako germaniarrak kristautzeko prozesuan, lehenengo pausoak Erromatar Inperioan bertan eman ziren, honek eta honen erlijio kristauak zeukan ospea zirela eta. Hala ere, eskala txikiko banan banako konbertsioak izan ziren.

IV. mendean gertatu ziren lehendabiziko kristautze masiboak, godoek arrianismoa (Eliza Katolikoak heresia izendatutako adar kristau bat) hartu baitzuten. Kristautasun katolikoa bere erlijiotzat jo zuen lehen germaniar herria frankoak izan ziren, 496an edo 498an Reimsen bataiatu zirenean. Hala ere, VII. mendean ere hainbat usadio paganok bizirik zirauten. Lonbardiarrak ere, Italian sartzerakoan, VI. mendean, kristautu ziren.

Nolanahi ere, horren aurretik Irlandako kristautzea iritsi zen, San Patrizioren eskutik V. mendearen lehen erdialdean. Irlanda, kontinenteko mugimenduetatik at egon arren, azkar kristautu zen, eta 590 inguruz geroztik misiolari andana abiatu ziren bertatik Europa (Britainia Handia eta Germania batik bat) kristau bihurtzera. Britainia Handiaren konbertsioa Gregorio I.a Aita Santuak Kentera bidalitako komisio batekin hasi zen 596an. X. mendera arte, hein handi batean era independentean, irla kristautzean jardun zuten.

Kontinentean, frankoak kristaututa, saxoiak bortizkeria erabiliz konbertitu zituen Karlos Handiak VIII. mendearen amaieran. Eskandinaviari dagokionez, lehen misiolariak VIII. mendean iritsi ziren, baina XII. mendera arte ez zen burutu. Samiek, ordea, XVIII. mendera arte pagano jarraitu zuten. Baltikoko herriak ere bortizki konbertitu zituzten Iparraldeko Gurutzaden bidez, alemaniarrak ekialdera hedatzen ziren bitartean. Poloniako erregeak, Mieszko I.ak 966an onartu zuen, bere boterea indartuko zelakoan. XIII. menderako, erromatar katolizismoa Poloniako erlijio nagusia zen. Hungariako Erresuma (egungo Hungaria baino handiagoa) 970 eta 1038 bitartean kristautu zen.

Bulgaria, mendebaldeko eta ekialdeko elizen artean, Boris I.aren agintaldian hasi zen konbertitzen ekialdeko elizaren eskutik. Eliza horrek egungo Bielorrusia, Errusia eta Ukraina ere kristautu zituen, VIII. mendean hasita. Nolanahi ere, 980 inguruan hartu zuen kristautasuna Vladimir Handiak, eta prozesua XIII. mendera arte ez zen burutu.

Islama erlijio nagusia zuten tokitan ere hedatu zen kristautasuna Erdi Aroan, bortizkeria erabiliz gehienetan. Hala, gertatu zen Iberiar penintsulan 722tik (Covadongako borrokaren ustezko data) 1492ra arte, non Granada, zutik zirauen azken erresuma musulmana, erori zen. Ekialde Hurbilean prozesu berdintsua gertatu zen, era handiagoan, lehen aldiz 1095ean Urbano II.ak deitutako Gurutzaden bidez. Nolanahi ere, Ekialde Hurbilean eratutako estatu kristauak azkenean ere erori ziren, Bizantziar Inperioak Otomandar Inperio musulmanaren aurrean (1453) egin zuen bezala. Prozesu honetan kristautasunak atzera egin zuen islamaren mesederako.

Heresiak

Kataroak Carcasonatik kanporatuta 1209an.

Heresiaren kontrako borrokaren historia luzea zen Eliza Katolikoan barnean. Erdi Aroko Mendebaldean, arrianismoa izan zen lehenengoetakoa, zeinek Hirutasuna zalantzan jartzen zuen. Godoek kristautasunaren adar hau onartu arren, Rekaredo erregeak 589an katolizismoa hartu zuen.

Geroztik, noizean behin garatu ziren, batez ere 1000. urtearen inguruan, baina oso gutxitan finkatzen ziren eskualde bateko populazio gehienaren artean. Hala gertatu zen Okzitanian katarismoarekin, edo Bohemian Jean Husekin (1369–1415), besteak beste.

XII. mendetik aurrera, Elizak eskeko ordenen laguntza, frantziskotarrena eta, batez ere, domingotarrena, izan zuen heresien hedapena mugatu ahal izateko. Elizaren batasuna bermatzeko, Elizak bitarteko bortitzak erabili zituen hainbatetan: hala nola, Gurutzada Albitarra, Hustar Gerrak, Gregorio IX.aren (1227–1241) Inkisizioaren sorrera…

Monarkia

Erdi Aroko Mendebaldea erregeek gobernatu zuten, baina ez era ahalguztidunean, mugak baitzituen. Izan ere, monarkek beste botere batzuk (tokian tokiko nobleak, edo Eliza Katolikoa) aintzat hartu behar zituzten. Behe Erdi Aroan, ordea, erregeen boterea handituz joan ziren hainbat tokitan (Ingalaterran, Frantzian edo Iberiar penintsulan).

Monarkia Erromatar Inperioaren erortzean eta errege barbaroak etortzean sortu zen Europan. Errege boterea aitarengandik semearengana eskualdatzen da, leinuak osatuz. Haren estatus gorena erakustearren, zenbait ikur bereganatuz joan ziren: koroa, tronua, zeremonia-multzoa, altxamendua...

Dena den, monarkia Europan garaiko sistema politikorik hedatuena bazen ere, ez zen bakarra. Hainbat errepublika sortu ziren, Veneziakoa esaterako. Aita Santuen Lurraldean, Eliza zen jauna, Aita Santuak erregeen antzera gobernatzen zuelarik. Eskumikua arma gisa erabilita, edozein lur-botereri, enperadoreei ere, aurre egiteko gai izan zen. Izan ere, enperadorearen papera bitxia da. Alde teorikoan, botere unibertsala du, kristautasun osoaren gainekoa. Hala ere, Eliza eta tokian tokiko nobleak eta erregeak topatuko ditu aurrez aurre.

Feudalismoa eta basailutza

Sakontzeko, irakurri: «Feudalismo»

Omenaldi baten miniatura.

Muga lausoko kontzeptua bada ere, esan daiteke Erdi Aroko sistema politiko nagusia feudalismoa izan zela. Horretan, elkarrenganako betebeharrak zituzten jaunek eta haien mendeko basailuek, omenaldiko zeremonia batean ezarri den bezala. Basailuaren betetzekoa leialtasun militarra eta politikoa (auxilium et consilium) ematea da. Horren trukean, jaunak basailuari mantenua eman behar dio, (gehienetan) lurralde baten gaineko atarramentua (feudo bat) alegia.

Sistema feudal hau X. eta XI. mendeetan botere publikoaren ahultze-prozesuaren ondorioa izan da. Enperadoreak, erregeak eta printzeak ez ziren tokian tokiko jaunen gainean euren boterea ezartzeko gauza. Hori zela eta, aurrez aurreko erlazioa nagusitu zen, elkarrenganako mesederakoak ziren eskubideak eta betebeharraz eratuz. Honela, piramide bat osatu zen non erpinean erregea zegoen. Haren azpian, zehazki kokaturik, gainerako nobleak garrantziaren arabera.

Artea

Erdi Aroko artelan gehiena erlijiosoa zen, gehienetan Elizak, edo Elizaren gizabanako boteretsuek, apezpikuek esaterako, edo bizitza amankomuneko elkarteek, komentuek esaterako, eskatzen eta ordaintzen baitzuten artea. Gainera, oso maiz erabilpen liturgikoa zeukan: gurutzeak edo erretaulak, besteak beste.

Erdi Aroko funtsezko gaietako bat errealismo eza da. Irudigintzako perspektibaren inguruko eta gizakien figura ulertzeko ezaguera franko Erromako erorketarekin galdu zen. Hala ere, historialari ugarik adierazi dute errealismoa ez zela Erdi Aroko artisten kezka nagusia. Mezu erlijiosoa iragarri nahian, irudi ikonikoak zehaztasun handiz egindakoak baino ziren beharrezkoak.

Arkitektura

Sakontzeko, irakurri: «Erdi Aroko arkitektura»

Sangüesako Santa María elizako atea.

Mendebaldeko Europako arkitektura Erdi Aroan hiru epetan banandu ohi da. Aurre-erromanikoa da Goi Erdi Arokoari ematen zaion izena. Hurrengo garaietan ez bezala, lehen epe horretan kontinente osoan ez zen estilo bakarra garatu, baizik eta hainbat tokitan bere eran eraiki zuten: merovingiarra, karolingiarra, otoniarra edo asturiarra.

Erromanikoa, estilo nagusia XI. eta XII. mendeetan, Europa osoko lehen estiloa izan zen Erromako garaietatik. Izan ere, adibideak kontinente osoan zehar daude. Puntu erdiko arkuak ditu ezaugarri behinena. Honen eratorria, XII. mendeko Saint-Denisko abadian sortu zen bezala, arte gotikoa izan zen. Honetan, teknikan emandako aurrerapausoak zirela eta, altuera handiko katedralak dira ikur nagusia.

Literatura

• Severino Boecio. Italia (480–526);

• Dante Alighieri. Italia (1265–1321).

Hasiera eta amaiera

Lehen aipatu den bezala, eskuarki Erdi Aroko hasiera eta bukaera datak K. o. V. eta XV. mendeak izaten dira. Hala ere, herrialde eta historialarien arabera, data horiek gora edo behera egiten dute. 

Erromatar inperioak izan zituen inbasioak (K.o. 100 - 500 urteen bitartean.

Hasiera data 476an kokatzen da jeneralean, Erromatar Mendebaldeko Inperioko azken enperadorea, Romulo Augustulo, tronutik at utzi zutenean. Hala ere, data hori ez da, berez, oso garrantzitsua, orduko enperadoreen benetako boterea oso ahula baitzen. Historialari batzuek Erdi Aroaren hasiera III. mendeko krisialdiaren ostean kokatzen dute, ekonomian (hiriak hustu ziren), gizartean (kristautasuna nagusitu zen) eta politikan (Diokleziano eta Konstantino enperadoreek ezarritako erreforma ugariei esker hein handi batean) aldaketa andana gertatu baitziren. Beste batzuek, Henri Pirennek edo Peter Brownek kasu, aldiz, Erdi Aroaren hastapena VII. eta VIII. mendeetan kokatzen dute, islamaren hedapenarekin batera. Garai horri Berant Antzinaroa deitzen diote.

Erdi Aroa noiz amaitu zen erabakitzea are zailagoa da. Izan ere, Europan, herrialdearen arabera data bat edo bestea hautatzen da. Italian, esaterako, XV. mendea ikertzen duten historialariek Pizkundeko ikerlaritzat jotzen dute euren burua. Europako gainerako lurraldeetan XV. mendearen hasiera Erdi Aroa da inondik inora. Gehienetan gertaera batzuk aukeratzen dira amaiera ezartzeko. Turkiarrek Konstantinoplaren hartzea edo Ehun Urteko Gerraren bukaera (biak 1453an gertatuta) ohikoak dira. Johann Gutenbergek inprimagailuaren asmatzea (1455 inguruan), Ingalaterrako erregetzan Yorktarren ordez Tudortarrek boterea hartzea (1485ean), Iberiar penintsulako azken estatu musulmanaren erorketa edo Amerikaren Aurkikuntza (biak 1492an), Erreforma Protestantearen hasiera (1517an), edo Lepantoko borroka ere (1571n) hartu izan dira Erdi Aroa eta Aro Modernoaren arteko muga ipintzeko.Gainera, Mendebaldeko Europan, Erdi Aroa bera beste garai txikiagotan ere banantzen da. Hemen ere, herrialde eta eskolaren arabera, izen bat edo bestea jasotzen dute garai horiek, aditu guztiak bat ez datozelako. Datak, ordea, finkoagoak dira. Hemen eredu frantsesari eutsi zaio. Lehenengo aroa, Erromatar Inperioaren amaieratik 1000 arte, gutxi gorabehera (batzuetan atzerago eramaten da), Goi Erdi Aroa izango litzateke, nahiz eta hainbat tokitan Lehen Erdi Aroa ere deitu. Bigarrena, XI, XII. eta XIII. mendeek Erdi Aro Klasikoa osatuko lukete (urte horietan Erdi Aroko ezaugarri nagusiak –basailutza, gurutzadak, Aita Santuen eta Alemaniako enperadoreen arteko gatazka– gailurrean leudeke). Hirugarrena, XIV. eta XV. mendeak Behe Erdi Aroa (beste tokietan Azken Erdi Aroa) izango lirateke (XIV. mendeko krisialdiak -krisialdi ekonomikoak, Izurri Beltzak, Ehun Urteko Gerrak- aldaketa ekarriko bailuke).

El caballo de Troya

 El caballo de Troya 

Cuenta la leyenda que los troyanos secuestraron a la reina griega Helena, la reina de Esparta. El secuestro fue realizado por Paris, el hijo del rey de Troya. Los griegos estaban enfurecidos y a su rescate mandaron una gran cantidad de soldados. El jefe de este ejército era Ulises. 

Después de navegar desde las costas griegas a Troya llegaron a las puertas de Troya. Al principio intentaron entrar en la ciudad y rescatar a Helena, pero los troyanos se defendían ferozmente y estuvieron así diez años. Los griegos estaban ante las murallas de Troya. Los combates, asaltos y escaramuzas habían sido incontables, el asedio había ido prolongándose, pero la ciudad seguía sin rendirse.

Cada vez era más apremiante acabar con esta situación. Ulises, uno de los reyes griegos, tuvo una idea. Para llevarla a la práctica, hizo construir un gigantesco caballo de madera, de diez metros de altura, y llenó su interior con sus más valientes guerreros, habiendo antes practicado en los flancos del animal unos agujeros a través de los cuales se pudiese respirar.

Luego transportó el caballo de madera hasta las puertas de Troya. Ulises sabía que una estatua tan extraña excitaría la curiosidad de los troyanos. En efecto, en las murallas aparecieron pronto hombres, mujeres y niños que se preguntaron acerca de la significación del animal de madera que estaba a sus pies.

Para saberlo fue a buscar a Príamo, el anciano rey, que contemplaba a su vez la extraña construcción. Éste fue el momento que eligió Ulises para salir del campamento griego, solo y sin armas, para demostrar sus intenciones pacíficas. Ulises avanzó con calma y, dirigiéndose a Príamo, le dijo:

• Rey poderoso, ¿no crees que ya es hora de poner fin a esta guerra y de firmar la paz? ¡Esta guerra despiadada que mantenemos desde hace más de diez años y durante la cual han muerto tantos y tan bravos guerreros! Acepta, pues, ¡oh jefe venerado y prudente!, en testimonio de nuestra nueva amistad, esta estatua consagrada a la diosa Atenea. ¡Que ella proteja tu ciudad y te conceda, a ti y tus súbditos, las bendiciones que os deseamos!

Príamo, emocionado por tanta amabilidad y animado por los troyanos, que estaban maravillados de la belleza del regalo, aceptó el presente con agradecimiento. Se abrieron las puertas y se empujó  el caballo dentro de las murallas. Luego, cerradas de nuevo las puertas, los troyanos se marcharon a sus casas, no sin antes acordar para el día siguiente la organización de grandes fiestas en honor de Atenea y de su hermoso caballo.

Cuando toda la ciudad dormía, los griegos, conducidos por Ulises, que en un momento de descuido logró entrar también en las entrañas del animal, salieron sin ruido de la estatua de madera y se apoderaron de la ciudad. A traición. 

----------------------------------------------------------------------

Responder a las siguientes preguntas:

1. ¿Quién era Helena?

• Una reina de Troya.

• Una reina griega.

• Una guerrera griega.

2. ¿Quién era Ulises?

• Un rey griego.

• Un soldado troyano.

• Un jefe griego.

3. ¿Qué hicieron los troyanos que enfadó tanto a los griegos?

• Secuestrar a Helena.

• Matar a Helena.

• Secuestrar a Ulises.

4. ¿Qué hicieron los griegos para rescatar a Helena?

• Un gran castillo de madera.

• Un gran caballo de hierro.

• Un gran caballo de madera.

5. ¿Cómo se introdujeron los griegos en la ciudad de Troya? Explícalo en 3 líneas:

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

6. Realiza un resumen de 8 líneas sobre esta leyenda griega; El caballo de Troya?  

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________

Oinez edo suziriz

 

OINEZ EDO SUZIRIZ

Andereñoak liburua itxi eta irakurri berri zuen ipuina gustatu ote zitzaien galdetu zien ikasleei.

Zalaparta handia sortu zen ikasgelan, denek batera hitz egiten zuten, Anek izan ezik, Printze Txikiarekin hizketan ari zela uste baitzuen.

Aste batzuk geroago, patiora irteten ari zirela, Ane Mikel lagunarengana hurbildu zen B612 asteroidean bidaiatzeko laguntza eske.

-Beste planeta batera joan nahi duzula? - galdetu zuen mutilak harrituta.

- Bai, Printze txikiak bere planetara itzultzea lortu duen jakin nahi dut, eta bildotsa zaindu ote duen arrosa jan ez dezan.

- Zertaz ari zara, Ane?

- Printze txikiari buruz, bera baino pixka bat handixeagoa besterik ez zen planeta batean bizi zena eta lagun baten beharra zuena... -erantzun zion neskatoak. Ez al duzu gogoratzen andereñoak irakurri zigun ipuina? Printze txikia!

- Utzi pentsatzen Printze txikia, Printze txikia... Ba ez! Ez, ez dut gogoratzen. Eta nola bidaiatuko duzu planeta horretara?

- Suzirian.

- Je, je, je....Zu ametsetan zabiltza! Etxetik eskolara egunero joatea zaila bada, ez dut imajinatzen izarretatik ilargiraino eta harantzago bidaiatzea nolakoa izango litzatekeen.

- Beno, zaila, zaila... ni eskolara oinez joaten naiz... hiru lagunekin. Hitz egiten joaten gara, eta batzuetan jolasean. Ederra da.

- Eskolara bidean jolasten geratzen bazarete, ez al zarete berandu iristen klasera?

- Noizbait, baina beste askotan lehenago iristen gara eta jolastokian jolasten jarraitzen dugu.

- Zer zortea duzun! Ni urrun bizi naiz. Ezin naiz eskolara oinez edo bizikletaz joan, ezta lagunekin ere. Amak eramaten nau autoz, autobusik ere ez dagoelako. Zeharo aspertzen naiz eta batzuetan lo geratzen naiz. Eta nire ama umore txarrez jartzen da, beste gidariekin haserretzen da, eta korrika joaten da, gero lanera joan behar duelako eta berandu iristen delako...

- Ikusten dut, ke txarrak auto kanpoan eta umore txarrak barruan. Hau da hau!

- Zergatik ez zatoz nirekin Printze txikia ikustera? Bere planeta hain da txikia, ez duzula autoz joan beharrik. Gainera, autoen kea gure planetako klima aldatzen ari da. Beno, autoena, lantegiena, hegazkinena, uda honetan bero handia egin du eta ia ez du euririk egin. Helduak garenean, beste planeta bat beharko dugu bizitzeko.

- Baina Printze Txikiaren planeta txikiegia da, oraintxe esan duzu. Ez gara denok sartzen, eta ziurrenik ez du gurekin partekatu nahiko.

- Egia da!

- Ane pentsakor eta isilik geratu da, aurpegi tristearekin.

- Gainera, suziri batean igotzeak beldur handia ematen dit- dio Mikelek lotsaturik-. Eta behea jotzen badu?

- Ni zorabiatu egiten naiz autoan oporretan goazenean, beraz suzirian ... .

Biak aurpegi tristeekin geratu dira, oso penatuta. Une batzuk hausnartzen egon ondoren...

- “Eureka!” oihukatu zuen Mikelek. Badakit zer egin dezakegun. Konponbidea daukat.

- Konponbidea, zertarako?

- Edozertarako - erantzun zuen Mikelek irribarre handi batekin.

-----------------------------------------------------------------------

-----------------------------------------------------------------------

GALDERAK. Aukeratu erantzu egokiak:

• Nola jakin dezakete Anek eta Mikelek printze txikia ondo dagoen eta arkumeak arrosa jan ote duen?

o Anek eta Mikelek gutun bat idatzi diote eta espaziora bidaltzen den lehen suzirian (errusiarra, txinatarra edo amerikarra) bidaliko dute.

o Mikelek B612 asteroidea zeru izartsuan bilatzea proposatzen dio Aneri. Aurkitzen badute, gaur egungo teleskopio indartsuekin, Printze txikia ikusi ahal izango dute eta arkumeak arrosa jan ez duela egiaztatu.

• Zer proposatzen dio Mikelek Aneri lur planeta osasun onarekin mantentzeko, “sukarra” igo eta kiskali ez gaitezen?:

o Suzirian ez bidaiatzea

o Eskolara oinez edo bizikletaz joaten jarraitzea, eta beste auzokide batzuk eurekin joatera animatzea.

o Ibilgailuetan eguzki-plakak instalatzea.

o Kaleak eta errepideak auto erdi hutsez ez betetzea: partekatu egin behar da.

o Autoak entxufatu, gasolinaz edo gasolioz bete beharrean.

o Autobusez joatea.

o Galdetu pertsona nagusiei zergatik joaten diren korrika egun osoan alde batetik bestera, gero beste aldera itzultzeko eta horrela, egun batean eta bestean, zer zentzu duen horrek. Printze txikiaren lagun hegazkinlariak esan bezala: “Helduek ez dute inoiz ezer ulertzen beren kabuz, eta umeentzat nekagarria da beti eta beti azalpenak eman behar izatea”.

 

Erpurutxo

Erpurutxo (pulgarcito)

Nekazari behartsuak diren senar-emazteak triste bizi ziren haurrik gabe. Eta bakarra eta txikia izan arren, pozik hartuko lukete haur bat. Andrea ondoezik jarri eta zazpi hilabetera, erpurua bezain txikia izan arren, erabat osatua zegoen mutiko bat izan zuen. Erpurutxo izena jarri zioten eta behar bezala elikatu arren, ez zen hazten. Erpurutxo mutil bizkorra zen. Aita egurretarako basora joan zen egun batean, zaldiaren belarrien gainera igo eta bertatik aginduak ematen hasi zitzaion zaldiari, arre eta so, harako eta honako bidea har zezan, aita zegoen tokira heltzeko. 

Halako batean ordea, bi arrotz ikusi zituen baso bazterrean. Zaldia itxuraz bakarrik zihoala eta, Erpurutxoren ahotsa soilik adituz, guztiz harritu ziren eta zaldiaren atzetik abiatu ziren, harik ta Erpurutxo bere aitarengana joan zen arte. Erpurutxo aitaren laguntzaz zalditik jaitsi zenean, bi arrotzak txunditurik geratu ziren Erpurutxoren tamaina ikusita. Beraiei saltzeko proposatu zioten aitari baina honek ezezko borobila eman zuen. Erpurutxok ordea, berarengana itzultzeko aukera aurkituko zuela esanez, aita konbentzitu zuen azkenean. Erpurutxo bietako baten kapelaren gainean eseri eta iluntzean pixa egiteko jaitsi behar zuela esan zion gizonari. Honek ezetz, gainetik egiteko, ohituta zegoela txorien pixak ere jasaten. 

Erpurutxok azkenean konbentzitu, jaitsi eta jauzi batzuk eginez, untxitegi batean ezkutatu zen. Gizonak Erpurutxo makilaz harrapatzen saiatu baziren ere, ezin izan zuten eta azkenean, etsita, alde egin behar izan zuten. Erpurutxo atera zenean, gaua pasatzeko barraskilo bateko kusku huts batera sartu zen. Orduan apaizaren etxean lapurtu nahi zuten bi lapurren ahotsak entzun zituen. Erpurutxo ezkutalekutik atera eta lagunduko ziela esan zien, bera hain txikia izanda aise sar baitziteke en etxera. Erpurutxo etxera sartu eta garrasika hasi zen: Dena lapurtu nahi duzue? eta antzekoak . Lapurrek isiltzeko esan arren, horrela jarraitu zuen Erpurutxok garrasika, harik eta etxeko neskameak jaiki eta lapurrak uxatu zituen. Neskameak ez zuen ordea Erpurutxo bertan zegoela erreparatu eta ohera itzuli zen.

Erpurutxok etxeko lastategian lo egin zuen gau hartan, belar onduaren gainean. Biharamun goizean, neskamea haziendarentzako belarra hartzera hurbildu zen eta Erpurutxo lo zegoen belar sorta hartu zuen. Hain lo seko zegoen, non behiaren hortzen tartean izan arte ez baitzen esnatu. Urdailera irristatu eta bertan, ilunaren beldurrez eta zilipurdika, behiari belar gehiago ez emateko egin zuen garrasi. Neskameak, ahotsa entzutean, bildutako esne guztia isurtzen du. Apaiza inguratu eta Erpurutxoren ahotsagatik ikaratuta behia akabatzeko agindua eman zuen. Urdaila, Erpurutxorekin batera, zakarretara bota zuten ordea. Urdaileko ahora hurbildu zenean, otsoarekin egin zuen topo eta honek urdaila, Erpurutxo barruan zegoela, irentsi egin zuen. 

Otsoaren sabeletik ihes egin behar zuela eta, otsoari jaten asko zegoen etxe bat ezagutzen zuela esan zion Erpurutxok, eta horretarako etxeko estolderiatik sartu beharko zuela. Bere gurasoen etxerako bidea erakutsi eta gero, otsoa etxera sartu eta zanpa-zanpa etxean zegoen guztia jan zuen, baina orduan, tripa beteta lehertzear zegoenez, ezin izan zuen estolderiatik berriz ere atera. Erpurutxo garrasika hasi eta aita esnatu zuen. Aizkora hartu zuen aitak eta igitaia amak, baina orduan Erpurutxoren ahotsa ezagutu zuten. Aizkoraz buruan jo zioten otsoari, bertan seko akabatuta utzi eta tripa zabalduz Erpurutxo atera zuten. Pozik hirurak,Erpurutxok bere balentrien berri ematen die gurasoei, berriz ere alde egingo ez duela hitz emanez. Gurasoek ere aurrerantzean saldu behar ez zutela esanez, musuka hasi zitzaizkion. Bukatzeko, jatena eta edana eman ondoren, jantzi berriak agindu zizkioten, Erpurutxoren ibileretan erabat zatartu baitzitzaizkion.

--------------------------------------------------------

-Erantzun hurrengo galderak:

1. Nola jaio zen nekazari behartsuen semea?

• a) Indartsua eta handia
• b) Erpurua bezain txikia 
• c) Beso bat falta zitzaiola

2. Nolakoa zen Erpurutxo?

• a) Motela
• b) Azkarra
• c) Traketsa

3. Erpurutxoa hain txikia izanik, nola moldatzen zen zaldi gainean ibiltzeko?

• a) Zaldiaren sorbaldan jartzen zen
• b) Zaldiaren hanketan izkutatzen zen
• c) Zaldien belarrien gainean

4. Nola jaitsi zen Erpurutxo zalditik?

• a) Aitaren laguntzarekin
• b) Bi arrotzen laguntzarekin
• c) Laguntza gabe

5. Arrotzekin joan zenean, nola joan zen?

• a) Bietako baten kapelaren gainean
• b) Bietako baten zapatetan
• c) Bietako baten sudur gainean

6. Ihes egin zuzenean, non ezkutatu zen?

• a) Etxe batean
• b) Oilotegi batean
• c) Untxitegi batean

7. Ihes egin ostean, non egin zuen lo Erpurutxok gau hartan?

• a) Etxeko lastategian
• b) Neskamearen etxean
• c) Oilotegian

8. Neskameak zein animaliri eman zion lastoa Erpurutxo barruan lo zegoela?

• a) Zaldia
• b) Txerria
• c) Behia

9. Erpurutxo animaliaren sabeletik atera zutenean, urdailean zegoen eta gero beste zein animalik jan zuen?

• a) Otsoak
• b) Txakurrak
• c) Oiloak

10. Nola lortu zuen Erpurutxok otsoaren sabeletik ihes egitea?

• a) Otsoari errekara joateko esan zion eta ur asko edateko.
• b) Otsoari janari asko zegoen etxe batetara joateko esan zion.
• c) Otsoari mendiko kobazulo batetara joateko esan zion.

11. Laburtu 10 lerrotan irakurri berri duzun Erpurutxoren istorioa:

_______________________________________________________

_______________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________

_______________________________________________________